ŞANİZADE MEHMED ATAULLAH EFENDİ’NİN TİRE’YE SÜRGÜN EDİLMESİ

YAZI  

Ağustos 1826 yılı, Padişah 2. Mahmut dönemi, Sadrazam: Selim Mehmet Paşa’dır. O yıl, Yeniçeri Ocağı kaldırıldı, Alevi-Bektaşi tekkeleri kapatılarak dede ve babalarından bazıları idam edildiği gibi bazıları da sürgün edildiler.

ÇEVİRİSİ YAPILACAK KİTAP: Aydın vilayetine mensup Meşayih, Ulema, şuara, Müverrihin ve Etıbbanın Teracim-i Ahvali

MUHARRİRİ: Bursalı Mehmed Tahir Bin Rıfat

BASILDIĞI YER VE MATBAASI: İzmir, Keşiyan Matbaası, 1324 (1809) yılı

 

ŞANİZADE MEHMED ATAULLAH EFENDİ’NİN YAŞAM ÖYKÜSÜ

Hezar-fenn (çok bilen) ıtlakına (adı olmak) şayan (uygun) zü-fü-nun (bilgi sahibi), fadıl (erdemli), edib (edebiyatla uğraşan), müverrih (tarih yazar) bir zat olub “Medine-i Münevvere” mollası (büyük kadı) esbak “Şanizade Şehri Mehmed Sadık” Efendinin mahdum-ı fazail-mevsum-udur. Malumat-ı ibtidaiyesini (ilkokul) ikmalden sonra ale-l-usul-u-lum-ı aliyye (teknik bilgiler) ve aliye (yüksek) yi de ba’de-t-tahsil öğrenim gördükten sonra) “Mekke-i mükerreme” mevleviyyeti (müderrislik) ve Evkaf-ı Hümayun (paişah vakıfları) müfettişliği ve saire gibi umurda (işlerde ifay-ı hüsn-i hidmet etmiştir. Tafsil-i ahvali (durumu hakkında ayrıntılı bilgi) “Cevdet” tarihinde “TİRE”de (Ağustos’da) irtihal-i dar-ı beka (vefat) eylemiştir. Kışla-i hümayun civarında eşraftan “Ali Paşa” konağı karşısındaki makabir-i müsliminde (İslam Mezarlığı) defin-i hak-i gufrandır (gömülmüştür) Ahiren ziyaret ettiğim mezarında mahkuk (çelik kalemle kazılmış) olan nazm ve nesr ber-vech-i zirdir (dizin şeklinde) aşağıda:

 

Müyesser (kolaylıkla) oldu bana şehadet

İlahi sen nasib et saadet

Bulamam ta ki Rasulünden şefaat

ŞANİZADE MEHMED ATAULLAH Efendi ba-emr-i ali

Tire’ye me’mur iken merhum oldu.

 

Sene 1242 (1826) (x)

 

Merhum-ı müşarün-ileyh (yukarıda adı geçen) “Hoca İshak” Hüseyin Rıfkı, Kethüdazade Mehmet Arif, Müneccimbaşı Osman Saib, İsmail Ferruh efendilerle birlikte mücerred cennet-mekan Sultan Selim Salis 3. Selim ve Sultan Mahmud-ı Adli 2. Mahmud hazeratının himaye-i mülük-ane ve teşvikat-ı maarif perveraneleriyle ala tarik-ül teceddüt husule gelen maarif-i cedide-i osmaniyemizin ilk üstadları olmak dolayısıyle ve ıstılahat-ı fenniyye ve tabiiyye-i osmaniyyemizin ilk vazı’ları (terim koyucuları) olmak dolayısıyla tarih-i ilim ve fennimizde namları kemal-i takdir ve ihtiramla yad edilmekte (adları saygıyla anılacak) olan fuzala’mızdan olub elsine-i selase (üç dil) Arabi, Farisi, Türki edebiyatına vakıf olmağla beraber Fransızca’ya da aşina ve saniyi-i nefiseden şiir, musiki, resme olan vukuf ve intisabı da vasıl-ı mertebe-i al’la (ulaştığı en yüksek basamaktır)

Edebiyattan: Saik-i kudrete teslim-i inan et yürü

Olma pay-beste-i zencir-i melal ol serbest

 

ASARI (Eserleri):

 

1-    (TARİH-İ OSMANİ): Mütercim Kamus “Asım Efendi” tarihine zeylen (ek) 1223 (1808)’den 1238 (1822) tarihine kadar güzeran (geçen) eyleyen vakayi’den (olaylar) bahs olub orta kıtada dört cilt üzere müretteb ve matbudır (dizilip basılmış) ifadatı mübeyyen ve şayan-ı vukuftır (anlatımı çok değerlidir)

2-    “Kavanin-ül Asakirü-l-Cihadiyye: Tevsi ve ilave (genişleterek ekleme) tarıkiyle 1221 (1806) tarihinde Fransızcadan tercüme edilmiş 1231 (1815)’de tab olunmıştur (basılmış)

3-    Usul-i Sakk (mahkemelerde verilen i’lam, berat)

4-    Tenbihat-ı Hükümran ba- Seraskeran

5-    Tanzim-i Piyadegan ve Svariyan)

6-    Mir’atü-l- Ebdan Fi Teşrih-i A’za-il-insan) Fenn-i teşrihe dair olub 1231 (1815)’de telif edilmiş ve 1235 (1819)’te tab edilmiştir (basılmıştır.)

7-    Kanunu-l Cerrahin fenn-i cerrahiye aid olub 1244 (1828) tetab olmuştur (basılmıştır)

8-    Mi’yarü-l-Etibba matbu’tur.

9-    Istılahat-ı Etibba

10- Müfredat-ı Ecza-i Tıbiyye

11- Mürekkebat-i Ecza-i Tıbbiyye

12- Usul’l-Tabi’a

13- Usul-i Hesab

14- Usul-i Hendese

15- Cebr ü Mukabele

16- Ta’rifat-ı Sevail-i Derya

 

KİTAP

Aydın vilayetine mensub meşayih, ulema, şuara, Müverrihin ve Etıbbanın Teracim-i Ahvali, s. 177/178, 179, 180

Transkripsiyon, çeviri ve açıklamasını yapan: Ahmet Hezarfen

 

Belge Çevirisi: Ahmet Hezarfen

CEM Vakfı Arşivi

 

NOT

Zamanında devletin ileri gelenlerinden birçok kişi kendisini çekememiş, padişahın gözünden düşürmek için çeşitli bahaneler aramışlar, hele çekemeyenlerin kullandığı en etkili silah BEŞİKTAŞ CEMİYET-İ İLMİYESİ üyeliği olmuştur. cemiyetin toplantılarını gizli yapması ve üyeleri arasında Bektaşi Şeyhi Mahmut Baba’nın da bulunması, 1826’da Yeniçeriliğin kaldırılması olayında Şanizade ve diğer cemiyet üyelerinin Bektaşilekle suçlanmasına yol açmış, cemiyet dağıtılmış ve üyeler ayrı yerlere sürgüne yollanmıştır. Şanizade de Tire’ye sürülmüştür. Tire’ye gittikten 2 ay sonra masum olduğu anlaşılmış, ancak ferman getiren Tire Voyvodası Eğinli Ali Bey, ıtlakınıza (affınıza) diyeceği yerde itlafınıza (i’damınıza) ferman getirdim deyince fenalaşmış ve bir iki gün sonra vefat etmiştir. Şanizade 1771’de doğdu, Ağustos 1826’da Tire’de vefat etti.

Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi-Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayınları-İstanbul, 1993, C.1, s.396

Beşiktaş Cemiyet-i İlmiyesi-1815 yılında Beşiktaş’ta kuruldu. Bu cemiyetin belli başlı üyeleri: Kırımlı İsmail Ferruh (1797’de İngiltere’de elçilik yapmış) Efendi, Şanizade Ataullah Efendi, Melekpaşazade Abdülkadir Bey, ulemadan Kethüdazade Arif Efendi idi.

İstanbul Ansiklopedisi, Tarih Vakfı Yay. 1993, C.2, s.165