VARNA (BULGARİSTAN’DA) DA SARI SALTUK ZAVİYESİ

 

Varna İlçesi SARI SALTUK ZAVİYESİ (Kaliakra-Balçık)’nde IŞIK taifesinden Mehmet’in şeriata aykırı sözleri üzerine, Işık taifesinin araştırılmasına ilişkin: Varna Kadısı’na padişahın emri: “İmdi, bundan önce tarafımdan gözetilen memleketlere yüce fermanım gönderilip, buna benzer zaviyelerde şerefli şeriata aykırı bid’at ehli (sapık) IŞIK taifesini bırakmayasın, diye buyurulmuştu. Buna göre buyurdum ki, emrim gelip ulaşınca bu konuya mukayyed olup göresin adı geçen IŞIK’ı sunulduğu üzere şeriata aykırı sözler söylediği doğru mudur? Ne çeşit kimsedir? Ondan başka adı geçen zaviyede bulunanlar bid’at ehli IŞIK taifesi midir? Yoksa Ehl-i Sünnet Ve-l-Cemaat (Sünni) olarak kendi hallerinde midir? Nicedir, yazıp bildiresin.

12 Muharrem Sene 967 (Ekim 1559).

 

Yukarıdaki yazıda Rumeli’deki Sarı Saltuk Zaviyesi’nde “IŞIK” taifesinin bulunduğu, aşağıdaki yazıda da Anadolu’daki Abdal Musa Zaviyesi’nde “IŞIK” taifesinin bulunduğunu belirtmektedir.

Osmanlı arşiv belgeleri içinde Hacı Bektaş Veli ile ilgili olanları bu sayımızda da peş peşe yayınlamaktayız. Değerli araştırmacımız Ahmet Hezarfen’in arşivden bulduğu belgeler arasında aşağıda okuyacağınız belgenin ayrı bir önemi bulunmaktadır. Çünkü belge 256 yıl önce yazılmıştır. Daha öncede belirttiğimiz gibi II. Mahmut Dönemi sonrası belgelerin büyük çoğunluğu araştırma merkezimizin arşivinde bulunmaktadır. II. Mahmut dönemi öncesi belgelerse henüz tam olarak tasnif edilmemiş olduğu için henüz gizliliğini korumaktadır. Hacı Bektaş Dergahı ile ilgilii olan yazı 1743 yılına (1156) aittir. Patrona Halil İsyanının olduğu bunalımlı bir döneme aittir.

Belge Hacı Bektaş Veli dergahı post nişini Hacı Feyzullah Efendi’nin Divan-ı Hümayuna (başbakanlığa) yazdığı bir maruzattır (dilekçe).

Hacı Feyzullah Efendi Tekke, zâviye ve dergahların geleneğe bağlı olarak yetkililerine verilmemesi sebebiyle sistemin bozulmasından şikayet etmekte ve Osmanlı ayrıcalıklı vakıfları arasına önemli bir yere sahip olan Hacı Bektaş Dergâhı’nın (evlada meşrut) özelliklerinin bozulmaması gerektiğini savunmaktadır.

Belgenin günümüz harfleriyle yazılmış biçimi aşağıdaki gibidir:

 

BELGE

Der-i devlet-i mekine arz-ı da i-i kemine budur ki,

Cedd-i azizim sultanü-l arifin bürhaninül-aşikin el-Hacı Bektaş Veli kuddise sırrıhu-l celi hazretlerinin memali-i mahrusa-i mesalikde olan baba ve dede ve abdal ve derviş ve sultan namıyla elsine-i nasda mezkur olan nazargah ve tekke ve hankah ve zaviyelerine meşruta olmakla seccade-nişin olan şeyh ve tekke-nişinlerinden biri fevt ve tebdil olunmak lazım geldikte aziz-i müşarünileyhin avladından olub bil-fiil kendi asitane-i aliyelerinde secar ü nişinlerinden biri fevt ve tebdil olunmak lazım geldikçe aziz-i müşarü-n-ileyhin  evladından olub bi- fiil kendi asitane-i aliyyelerinde seccade –nişin olanların arz ü icazet-i namiyeleriyle tevcih olunup kuzat ve nüvvab ve mütevelliler ve sair eshab-ı aruzun arzlarıyla ve arz-ı hal ile tevcih olunmamak üzere her gelen selatin-i izam nurullah merkadihüm hazeratının başka başka müteaddid yedimize i’ta buyurdukları nişan-ı hümayunlarda musarrah ve kadimi üzere şart-ı vakıfda dahi mestur-ı mükayyet iken birkaç seneden beri bazı kuzat ve nüvvab ve mütevelliler ve vülat ve sair eshab-ı arûzun arzlarıyla ve arz-ı hâl ile tevcih olunmak neferiyetle zaviyelerimiz na-ehil ve na-halef kimselere verildiğinden ekseri harab ve nizam-i aslimizin ihtilaline bais olmakla bu misilli tebdilat vaki oldukda hilaf-ı hişan-ı hümayûna hareket olunmamak üzere bundan akdem der-i devlet-medara arz olundukta bin yüz kırk dört (1731 m.) senesinde vezir-i mükerrem ve defterdar-ı şıkk-ı evvel İzzet Ali Paşa Hazretlerinin ve bir defa kırk yedi (1734 m.) târihinde Defterdar Halil Efendinin telhisleri mûcibince meşruh ve muhassal evkaf-ı şerifler mukayyet olan aklamlardan Anadolu muhasebesi ve Harameynü’ş-şerifeyne ve baş muhasebe ve küçük evkaf muhasebesi ve askeri rûz-namçelerinde mahfuz olan hazine-i âmire defterlerinde kayıtlarına şerh verilmişken yine mürâât olunmayıp “Hacı Bektaş Velî âsitanesi mesafe-i baideden-dir” diye elden birer neferiyle tevcih olunmağın ber-karar-ı sabık yine nizam-ı aslimiz muhtel ve tekkelerimizm na-ehil yedinde kalıp husûsen kurrâ ve mezari’i olan zaviyeleri avam-ı nasdan bazıları gerek kuvvet-i maliyyesiyle ve gerek hükkama istinadla üzerlerine berat itdirüp tımar zeamat misilli beher sene zalemeden birer kimesneye  iltizam ve hakk-ı fukara olan mahsul-ivakfı kendi umurlarına sarf u istihlak itmekle dervişan fukaralarının bera-yı sedd-i ramak edecek maaşları külliyet ile zail ve ikametleri adimü-l imkan olduğundan ekseri harab ve fukara-yı dervişan la-mekan ü dalle niran-ı hakk-i külhan köşelerinde paymal-i serhat bozburun-gerdan olmakla bu makule zaviye ve hankah ve tekkelerimiz zaman-ı devletlerinde dest-i zuleme-i avamda der-beste ve şem’ü kanadili itfaya ve ayin-i evliyayı zevil ihtiram icra olunmayıp muattal kalmağa sultanımın rıza-yı şerifleri olmayıp şayeste ve reva görmeyecekleri ezher-i mine’ş-şems olmakla inayetlu efendimin eltaf-ı aliyye-i asafanelerinden mercu ü mütezerridir ki vakf-ı ilahi sıyaneten ve evliya ve Allah’a hürmeten ve fi-maba’d mahlulat ve tebdilat ve menzuliyyet idda’a edenlerin dahi tevcihine inha-yı ahir müdahale itmeyüb ve yedlerine fera’ve kasr-ı yed ve sair eshab-ı aruzun arzlarıyle ve arz-ı hal ile tevcih olınmayub ‘mesafe-i ba’idedir’ deyu gitmeğe adem-i usret illiyetle ve bahane-i ahire süluk ile salifü z –zikr erbad-ı aruzun inhasına müsaade olınmayub kadimisi üzere ber-mucib-i şart-ı vakıf aziz-i müşarü-n-ileyhin kendi hankah-ı aliyye ve zaviye-i keramet haviyelerinde seccade-nişin olan şeyhler tarafına havale olunmak üzere tekrar kayıtlarına şerh verilmeyip mukaddema (….) evamir-i aliyye ile verilen şerh-i merkuma müraat ve düstürü-l-amel olunmak babında inayet ricasında bil-iltimas der-i devlet-medara arz olundu baki der-i adlindir. Tahriren fi evail –i muharremü-l-haram sene sitte ve hamsin ve miete ve elf.

1156 (şubat1743) sene

Hürrira evlad-ı Hacı Bektaş Veli seccade-nişin Şeyh Seyyid Feyzullah

 

İkinci belgemiz bundan 104 yıl önce yazılmıştır. 27 Aralık 1893 yılı. Padişah 2. Abdülhamit zamanıdır. Yazı Şuray-ı Devlet ile Bad-ı Ali Sadaret Dairesi’nden Evkaf-ı Hümayun Nezareti’ne gönderilmiştir.

Belgede özetle Kırşehir’de Hacı Bektaş Veli Hazretleri dergahındaki cami ile Kırklar Meydanı’nın onarımı ve çeşmenin yeniden inşası için adı geçen zatın köylerde bulunan vakıflarının aşar bedelinden her yıl tamirat karşılığı olarak hazinede biriken parasından gereği kadar verilmesi hususunu anlatmaktadır.

 

Belge aynen şöyledir:

 

ŞÛRÂYI DEVLET

DÂHİLİYYE DAİRESİ

Aded: 2463

Evkaf-ı Humayün Nezareti’nin Şüra- yı Devlet’e havale buyrulan 22 Cemaziye’le-evvel sene 1311 tarihli takriri ile melfufu dahiliyye dairesinde kıraat olundı.

Mealinde Kırşehir’inde kain Hacı Bektaş Veli   kuddise sırrahu hazretleri dergah-ı şerifi derunundaki cami’-i şerif ile Kırklar Meydanı’nın ta’miri ve çeşmenin müceddeden inşası için mukaddema sarfına me’zuniyet verilen elli bir bin küsur kuruş sarf olunduğu halde inşaat-ı mezkûre na-tamam kalmış ve mahallince icrâ kılınan keşfi mûcibince ikmali için Mecidi on dokuz kuruştan dokuz bin kuruşun daha sarfına ihtiyaç görünmüş idüginden meblağ-ı mezburun Veli-i müşarü-n-ileyh hazretleri kurra-yı mevkufesi a’şar bedelinden her sene ta’mirat karşılığı olarak hazinece ahz u tevkif olunan mebaliğden sarfı Ankara vilayeti evkaf muhasebeciliğinden iş’ar olunduğu ve Velî-i müşurü-n-ileyh hazretleri kurra-yı mevkufesi a’şar bedelatından on beş hisse i’tibariyle dört hissesi hayratı ta’miratının karşılığı olarak sene be-sene hazine namına ahz u tahsil edilmekte bulundığı beyaniyle mezkur dokuz bin kuruş masarif-i ta’miriyyenin salifü-z-zikr mebaliğden sarfına inşaat-ı merkumenin emaneten ikmal ve icrası  isti’zan olunmış ve suret-i iş’ara nazaran ta’mirat-ı mezkurenin ikmali mukteza bulunmuş olmakla ber-mucib-i isti’zan icra-yı icabının nezaret-i müşarünileyhaya havalesi tezekkür ve melfuf bulunan keşif defteri takdim hazret-i men lehü’l-emrindir.

Fi 18 Cemaziye’l-ahir sene 1311 ve fî 15 Kânûn-ı Evvel sene 1309 (27 Aralık 1893 – Çarşamba)

 

Dahiliye Dairesi Reisi (Halil Âkif)

 

A’zadan                                                       A’zadan

(Ahmet Lütfi)                                               (Rıza)

A’zadan                                                       A’zadan

(Hüseyin)                                                    (Okunamadı)

 

A’zadan                                                       A’zadan

(Faik Bey) bulunamadı                                  (Okunamadı)

 

A’zadan                                                       A’zadan

(Okunamadı)                                                (Es-seyid Ahmed)

 

A’zadan                                                       A’zadan

(Sami Bey) bulunamadı                                 (Bekir Sıdkı)

 

A’zadan                                                       A’zadan

(Mehmet Aziz)                                              (MÜHÜR-okunamadı)

 

A’zadan                                                       A’zadan

(Okunamadı)                                                (Ali)

 

A’zadan                                                       A’zadan

(Hasan bin Âkif)                                           (Abdullah)

 

A’zadan                                                       A’zadan

(Said Paşa) bulunamadı                                 (Mansur Paşa) bulunamadı

 

A’zadan                                                       A’zadan

(Cemil Paşa) bulunamadı                               (Nureddin Bey) bulunamadı

 

A’zadan

(Akif Hikmet Bey) bulunamadı

 

Aynı konuya bağlı olarak hazırlanmış belgelerden biri de Osmanlı arşivlerinde BOA-İrade-i Evkaf 1311/B/ 4 No 2’de kayıtlı bulunmaktadır:

 

BÂB-I ÂLÎ

DÂİRE-İ SADÂRET

Ahmedi-i Dîvân-ı Hümâyûn

1587

 

Devletlû Efendim Hazretleri,

 

Kırşehri’nde kâin Hâcı Bektaş Veli kuddise sırruhu Hazretleri’nin dergâh-ı şerifi derûnundaki cami’-i şerif ile Kırklar Meydanı’nda ta’miri ve çeşmenin mücaddeden inşası içün mukaddema sarfına me’zuniyyet verilen elli bir bin küsûr kuruş sarf olunduğu halde inşaat-ı mezkure na-tamam kalmış ve mahallince icrâ kılınan keşfi mücibince Mecidi on dokuz kuruş hesabıyla dokuz bin kuruşun sarfına ihtiyaç görünmüş olduğundan meblağ-ı mezburun Veli-i müşarünileyh Hazretleri kurra-yı mevkufesi a’şar bedelinden her sana ta’mirat karşılığı olarak hazinece azh u tevkif olunan mebaliğden sarfiyle inşaat-ı merkumenin emaneten ikmal ve icrası hususunun Evkaf-ı Hümayün Nezaret-i Celilesine havalesi tezekkür idildiğine dair Şuray-ı Devlet Dahiliyye Dairesi’nin mazbatası arz u takdim kılınmış olmakla ol babda her ne vech ile irade-i seniyye-i hazret-i hilafet-penahi şeref müteallık buyurulur ise mantûk-ı âlisi infaz edileceği beyaniyle tezkire-i senaverî terkim kılındı efendim. Fî 29 Cemâziye’l ahir sene 1311 ve fî 26 Kânûn-ı Evvel sene 1309 – (7 Ocak 1894 – Pazar)

 

Sadrı Azam veya Yâver-i Ekrem

(Ahmet Cevad Paşa)

Ma’ruz-ı çâker’-i kemineleridir ki,

Resîde-i dest-i ta’zim olub melfuflarıyle manzûr-ı âlî buyurulan işbu tezkere-i sâmiye-i sadâret-penâhileri üzerine mûcibince irâde-i seniyye-i hazret-i hilafet panahi şeref-müteallık buyurulmuş olmağla ol-babda emr u ferman hazret-i veliyyü-l emrindir. Fî 4 Receb sene 1311 ve fî 30 Kânun-ı Evvel sene 1309 (11 Ocak 1894 Perşembe)

Serkâtib-i Hazret-i Şehriyârî: Süreyyâ

 

İkinci belge bundan 90 yıl önce padişah Mehmet Reşat zamanında kaleme alınmıştır. 31 Mart ayaklanmasından hemen sonra Sultan Abdülhamit’in tahttan indirildiği döneme rastlamaktadır. Belgenin yazılış tarihi 20 Eylül 1909’dur. İçişleri Bakanlığından Konya vilayetine gönderilen belgede ayrıcalıklı vakıf olarak kabul edilen bazı vakıflarla Hacı Bektaş Vakfı’nın da aşar vergisinin toplanmasında nasıl değerlendirilmesi gerektiğini anlatmaktadır. Bilindiği gibi aşar vergisinin Anadolu’nun yoksullaşmasına sebep olan vergi türlerinden biridir. Devlet üretilen malın onda birinden vergi almaktadır. Bu vergileri de müstelzim denilen vergi toplayıcılarına ihale yoluyla satmaktadır.

 

BİSMİLLAH

NEZARET-İ EVKAF – I HÜMAYUN

Muhasebe Kalemi : 37

 

Müstesna evkaftan ma’dud olan Evkaf-ı Celaliyye’ye merbut mahaller a şarının emr-i cibayeti hakkında

 

DAHİLLİYYE NEZARET-İ ALİYYESİNE,

 

Saadetlü Efendim Hazretleri

 

10 Ağustos sene 1325 tarih ve elli beş numaralı tezkere-i aliyyeler cevabıdır. Bidayet-i Tanzimat’tan beri müstessna evkaftan ma’dud olan Evkaf-ı Celaliyye ve Hacı Bektaş Veli ve Abdulkadir Geylani ve Hacı Bayram Veli ve Gazi Mihal ve Ali ve Süleyman ve Evranos Beyler vakıflarının kema-kan istisnası ve bunlardan Evkaf-ı Celaliyye’ye merbut mahallerin a’şarı taraf-ı vakıfdan cibayet ü tasarruf edileceği tabii olup ancak a’şarın emr-i cibayeti hususunda mütevelli-i vakıf ile Çelebiyan ile li-l-istişare inzimam-ı rıza ve muvafakatları ile hasılatın cibaiyet (gelirin toplanması) ve taksim edilmesine hükm-i şer-i layık olmasına ve hükm-i vakfın Konya Vilayeti Meclis-i idaresince de te’yid olunarak tarafeyne tebliğ edilmiş olmasına ve kesb-i kat’iyyet eden i’lam-ı şer’i hükmüne tevfiken muamele-i ifası mecburi bulunduğundan ledel-l- hususa Hukuk Müşavirliğinden dahi ba der-kenar ifade olunmasına mebni keyfiyyetle ol vechile mahalline tebliği zımnında meb’us tezkere ve tahrirat ve melfuf-ı leffen irsal kılınmış olmağla ol-babda emr u idare hazret-i men lehü-l-emrindir.

 

Fi 5 Ramazan sene 1328 Fi 7 Eylül  sene 1325 (20 Eylül 1909)

Nazır-ı Evkaf-ı Hümayun adına

Muavini

(İmza okunamadı)

 

NOT

2.Belge : Nezaret-i Umur-ı Maliyye’den Maliye Nazırı namına Müsteşarın imzası ile 2 şaban sene 1327 ve 6 Ağustos 1325 tarihinde dahiliyye Nezareti’ne yazılan  ile,

3. Belge : Dahiliyye Nezareti Muhaberat-ı Umumiyye dairesince 8 şaban 1327 ve 12 Ağustos 1325 tarihinde Konya Vilayet-i Behiyyesi (güzel) ne yazılanlar birinci belgenin aynısıdır.

 

BELGE : BOA – DH.MUİ

DOSYA             VESİKA             ADET  

15-1                                  24                               3

 

 

Hacı Bektaşî Veli

Yaz’ 99/10

 Ankara

 

 

Belge Çevirisi: Ahmet Hezarfen

CEM Vakfı Arşivi