NİYAZİ BOZDOĞAN

 

(AĞU İÇEN – ÇORUM – KÖLN HACI BEKTAŞI VELİ KÜLTÜR DERNEĞİ YÖNETİM KURULU ÜYESİ)

 

Ayhan Aydın

 

Özellikle Almanya’da dedelerin birliğini sağlayan, gençlere geleneği aktarmada öncü roller üstlenen ve çok sevilen dedelerimizden Niyazi Bozdağan bizler için bir şanstır.

 

 

Alevilik ile dedelerle Ilgili bilgilerinizi kimden/kimlerden öğrendiniz? Alevilikle ilgili bilgilerin pratiğini rahmetli dedem Halil Ağa’dan ve diğer çevrelerden gelen bilinçli dedelerden, teorisini ise Bektaşiliğin İç Yüzü, İmam Cafer Buyruğu, Neçhül Belaga, Alevi Bektaşi Yolu (Celalettin Ulusoy), Saadete Ermişlerin Bahçesi gibi çeşitli kitaplardan yararlandım.

 

Çocukluğunuz nasıl bir ortamda geçti? Evimizde kimse olmadığından orta öğrenimimden sonra ziraatle uğraşarak, kış aylarında kamil insanların meclisinde ve sohbetlerinde bulunuyordum.

 

Sizce dedeler kimlerdir? Kendinizi bir dede olarak nasıl tanımlıyorsunuz? Dedeler Evlad-ı Resul soyundan, 12 İmam neslinden ve Hünkar Hacı Bektaşî Veli’den hümmet alan, hizmetle eğitimini tamamlayan ahlak kurallarına uyan, yetenekli, talibinin görgüsünü cemini yapan kamil insanlardır.

Ben de kendimi yukarı da belirtilen zatlar gibi bir dede olarak hissediyorum.

 

Dedelik nasıl ve ne zaman doğmuştur? Rehberimiz Şah-ı Merdan Aliyel Murtaza’dır. Pirimiz Hüseyn-i Deşti Kerbela’dır. Nesilleri İmam Zeynel’den yürümüş, kolları İmam Musa-i Kazım’dan dağılmıştır.

Dedeler Horasan’da Hoca Ahmet-i Yesevi ve Lokman Peren’de de eğitimi alıp çeşitli bölgelere dağılmışlardır.

Mürşidimiz Hünkar Hacı Bektaşî Veli de Lokman Perende yanında eğitimini görmüş ve emanetleri alıp Rum diyarında dergahını kurmuş dedelerin yetişmesine büyük katkısı olmuş, o dergahta yetişen dedelerin çeşitli bölgelere talibini görüp sorup ibadetlerini yapmalarını sağlamıştır.

 

Soyunuzu gösteren bir seçere var mı? Ağuiçen’in Seyit Mençek Soyu’ndan olanların soy seçeresi biz de var.

Secere soya verildiği için her dedenin elinde seçeresi olmaz. Şu anda böyle secere verebilecek bir kurumumuz yoktur.

Dede bilgisiyle, ahlakıyla bu işe layık ise talipleri de dedesini biliyorlarsa, elinde seçere bulunmasına gerek görülmez soy seçeresinin önemi dedeler için büyüktür.

Çünkü soy ağacını bilirler.

 

Dedelik görevini ne zaman, nerede ve nasıl yerine getirmeye başladınız? Bunu bize anlatabilir misiniz? Dedem Halil Ağa beni Çorum, Amasya, Sivas, Erzincan, Aşkale, Elazığ yörelerinde talipler içine götürüp, yetiştirdikten sonra musahiplik kavline girip kendi yöremde ve belirttiğim şehirlerde ve köylerde 1959 yılında dedelik yapmaya başladım.

 

Dede olabilmenin ya da iyi bir dede olabilmenin sizce koşulları nelerdir? Günümüzde geçmişten farklı olarak farklı yetenekler de gerekiyor mu , dede olmak için? Evlad-ı Resul ya da, Seyit Saadet olması veya H. B. Veli’den himmet alan ahlak kurallarına uymayan hareketlerin üzerinde bulunmayan dürüst bir insan olması gerekir.

Yüksek eğitim görülürse günümüzdeki farklılıklar geçmişimizdeki eksiklikler giderilmiş olur.

 

Atama veya seçim yoluyla Dede seçilenler olur muydu? Dikme dedeler var meselâ. Bunlar hakkında neler söyleyeceksiniz? Atama ve seçme yoluyla dede olunmaz.

Bir dedenin hangi oğlu layık ise o yetiştirilir, talipleri tarafından sevilip, sayılan musahiplik kavline girip yemin merasiminden geçen dede çocukları dedelik yapabilirler. Dikme dedeler dedelik yapamaz, baba olabilirler.

Taliplerin düzenini sağlar dedeye yardımcı olur, hiçbir zaman Pir, Mürşit, Rehber temsilen posta oturması doğru değildir.

Dede Hakkullah almışsa hizmetinin karşılığını kendine bırakır.

Diğerini de kardeşleri ve amcaları arasında paylaştırır.

 

Dedelerin toplumsal olarak üstlendikleri görevler sizce nelerdir? Dedelerin toplumsal görevleri; sosyal, kültürel, sanatsal, eğitiminin yanı sıra toplumun ibadetini sağlayarak barış ve huzur içerisinde yaşamasına yardımcı olmaktır.

 

Dedelerin cemlerdeki işlevini anlatır mısınız? Dedesiz cem olur mu? Dedelerin cemdeki görevi yukarıda belirtildiği gibi cemi yönetir. Dedesiz cem olmaz.

Dede cemde adaleti sağlar, bir hakim görevi üstlenerek, alacak/verecek davalarını halleder, küsülü olanları barıştırır, toplumda rızalık ister, kul kuldan razı olursa, Allah da kuldan razı olur anlayışı ile 12 hizmeti yürütür.

 

Dede bir cemi nasıl başlatır? Nasıl sürdürür? Neler yapar cem içinde? Dede ceme başlamadan 12 hizmet sahiplerinin göreve layık olup olmadıklarını ve bu görevi yerine getirip getiremeyeceklerini inceler.

Cem evinin düzgün serilmesini gözden geçirir. Taliplerin edep/erkan ile gelip yerlerini almalarını önerir. Dede besmele ile Allah/Muhammet /Ali der, eşiğin sağına soluna niyaz eder, talipler dedeyi görünce edep erkan üzere ayağa kalkarlar, dede niçin ayağa kalkmaları gerektiğini açıklar. Bir gülbeng duasıyla yerlerine oturmalarını söyler, cemde nizamlı oturmalarını gözden geçirir.

Misafir ve Evlad-ı Resul olanları ve yaşlıları ön saflara almalarını hasta olup oturamayanlara sandalye gibi rahat oturabilecekleri yer temin edilmesini önerir.

Dede cemde barışı sağlar, küsülüler barıştırılır. Alacak, verecek olanlardan rızalık istenir. Ekonomi ve sosyal sohbetlerden sonra meydana Salman süpürgesi çalınır. Seccade serilir. Tarikat abdesti alanır. Bunun anlamı ruh temizliğidir. Delil uyanır cem başlamış olur. Musahiplik ve görgü cemi veya dardan indirme, Abdal Musa, Hızır cemleri gibi hizmetler yapılır. Cem birleme olur. Bunların ayrı gülbengleri okunur, Tevhit, Miraçlama, Semah yapılır. Sakka suyu duası ve mersiyeler okunduktan sonra sofralar serilir. Yemekler yendikten sonra oturan duran/denilip, gitmelerine müsaade edilir.

 

Dedelerin cem yürütmelerinde yaşlarının bir önemi var mı? Her yaştan dede cem yürütebilir mi? Cem yürüten dede 20 yaşın üzerinde, musahiplik kavmine girmiş, yemin merasiminden geçmiş olması lazımdır. Fazla yaşlı ne söylediğini unutan dedelerin cem yapmaları doğru olmaz.

 

Rızalık kavramı var. “Kul Hakkı” meselesi, Aleviliğin temel ahlak sembollerinden birisini ifade ediyor. Rızalık alınmadan hiçbir işe başlayamayız, Alevilik’te. Dedeler rızalığa nasıl bakıyorlar. Rızalığın önemi nedir? Alevilik’te rızalığın önemi büyüktür. Dedeler de Aleviliğin içinde olduklarına göre rızalığa önem verirler. Rızasız lokma yenmez, rızasız cem evi terk edilmez.

Talipler birbirine razı edilmezse cem yürümez kul kuldan razı olursa, ancak Allah da kuldan razı olur. Dedeler rızasız yol yürümez. Alevilik’te Rızalık kavramı çok önemlidir.

 

Alevi ahlakının kökleşip yayılmasında Alevi dedelerin görevi ne olmuştur? Alevi ahlakının kökleşip yayılmasında dedelerin hizmeti inkar edilmeyecek kadar büyüktür.

Dedeler canı pahasına, kırık sazı, tatlı sözleri ile bu güzel inancı günümüze taşıdığı gibi polissiz, karakolsuz toplumunun düzenini sağlamış, kimseyi incitmeden bu güzel inancın özüne sadık kalarak günümüze gelmesini sağlamışlardır.

Pirimiz İmam Hüseyin de yola geleni, getiririm gelmeyeni, diyerek geleni almış, gelmeyeni de hoş görüp ve sevgiyle bu yoldan ayrılmamalarını sağlamıştır.

 

Ehli Beyt sevgisinin Alevilik’teki ve dedeler üzerindeki etkisi nedir? Ehlibeyt sevgisinin Alevilikte ve dedeler üzerinde etkisi büyüktür. Hz. Resul-u Ekrem Efendimiz size iki emanet bırakıyorum; biri Kur’an, diğeri ise Ehlibeytim yani ev halkım Ali, Fatıma, Hasan, Hüseyin ve onların soy zinciri 12 İmamlar’dır, demiştir.

 

Hz. Ali kimdir? Alevilik için önemi nedir? Siz bir dede olarak Hz. Ali’den nasıl etkilendiniz? Ali’yi Hz. Ali yapan özellikleri sizce nelerdir? Niçin o kutsal bir kişiliğin de ötesinde bir rehberdir? Hz. Ali, Ebu Talip oğlu Şah-ı Merdan, Şirri Yezdan, Keremüllah-i Veçhe, Hz. Peygamber’in amcası oğlu, vasisi ve damadı, 12 İmamlar’ın başı İmamel Muttakym, imamımız, velimiz ve rehberimizdir. Ali’nin özellikleri kağıtlara sığmayacak kadar çoktur. Allah cümlemizi Ali’nin yolundan ayırmasın.

 

Dedeler görevlerini nasıl yerine getirirlerdi? Genellikle köy köy dolaşarak hizmetlerini yaparlar, belli mekanları yoktur. Beni ilk önce rahmetli dedem Halil Ağa talipler içine götürdü tanıştırdı ve hizmetlerimi bu şekilde gerçekleştirdim. Yetiştiğim çağda talipler bizi davet ederlerdi. Ben de gider, görgü sorgu işlemlerini yerine getirirdim.

Şu anda taliplerim dağınık olduğu için görevimi yerine getiremiyorum.

 

Dedelerde hangi kitaplar bulunurdu? İmam Cafer Buyruğu, Neçhul Belaga, Saadete Ermişlerin Bahçesi, Bektaşiliğin İç Yüzü, Velayetname, Kur’an-ı Kerim ve Türkçe Meali gibi kitaplar bulunur. Ben de bu kitapların dışında piyasa da bulunan kitapların çoğu bulunur. Dedelerin eski yazı okuyanı vardır. Ben eski yazı bilmem.

 

Dedelerin tümü saz çalabilirler miydi? Dedelerin tümü saz çalamaz. Çalarsa iyi olur ama çalacak diye bir zorunluluk yoktur. Cemlerimizde zakirler bu görevi yerine getirirler. Ben saz çalabilirim. Sazın yanı sıra kemani de çalabilirim.

 

Dedeler hangi durumlarda taliplere düşkünlük cezası verirler, örnekler verebilir misiniz? Dedeler; ahlak kurallarına uymayan durumlarda taliplere düşkünlük cezası verebilir. Örneğin yalancı şahitliği yapan, cinayet işleyen, keyfi eşini boşayan, ikrarından dönen, oğluna kızına haksız nikah kıyan, pirini mürşidini, yolunu, inkar etme gibi hallerde düşkünlük cezası verilebilir.

 

Dedelik kurumunun geleceğine ilişkin düşünceleriniz nelerdir? Eğitim düzeyinin yükseltilmesi için çaba sarf edip, birlik olup akademisini ve yetiştirme enstitüsünü kurmalı veya kurmak için çaba sarf edilmeli. Bu kurumun idare edilebilmesi için yetenekli bilgili kamil insan yetiştirip dedelerin baş vurabileceği bir mercii bulunmalıdır.

 

Şu anda cem yapıyor musunuz? Şu anda Almanya’nın Köln şehrinde oturmaktayım. 1986 yılında Avrupa’da ilk olarak kurulan Köln Hacı Bektaşî Veli Kültürünü Tanıtma Derneği’nin kurucularındanım. Avusturya, İsviçre, Belçika, Hollanda ve Danimarka gibi ülkelerde eğitim ve öğretim mahiyetinde Abdal Musa Cemi, Hızır Cemi, Nevruz Hz. Ali’yi anma cemi, Muharrem cemlerinin yanı sıra Avrupa da arz eden taliplerime görgü cemi musahiplik cemleri yapıyorum. Cem yapmamızı engelleyen bir husus yoktur.

 

Cem içinde gördüğünüz “Rehber”likten biraz söz edebilir misiniz? Dedelerin mutlaka bir rehberi olur mu? Rehberlerin cem ve dedeler için önemini anlatır mısınız? Cemsiz dedelik ve Alevilik olmaz. Cem inancımızı, ibadetimizi, kültürümüzü ve oturup kalkmamızı, terbiyeli temiz bir gençliğin yetişmesi için çok önemlidir. Rehbersiz dede olmaz. Rehberlik kapısı şah-u Velayet Aliyel Murtaza’ya dayanır, çok önemlidir.

 

Cem içinde Kur’an’ın yeri nedir? Cemde Kur’anın yeri büyüktür. Ayetlerden örnekler veriyoruz. Sohbetlerimizde nasihatlarda Kur’an’dan örnekler veririz. Başımız Kur’ana bağlıdır.

 

Cemlerde gördüğünüz su dağıtma olayı var. Niçin Alevi cemlerinde su dağıtılır? Cemlerde su dağıtma Kerbela şehitlerini anma anlamında sakka suyu duaları, Gülbengleri okunur, zemzem niyetiyle içilir. Yolumuzun kurucusu Hz. Resullullah’ın erkanı demek, yol demektir. Erkan suyundan içenin nar-ı cehennem görmeyeceği hadisine inanarak ve Fatımat-ı Zehra anamızın ciğer paresi olan İmam Hasan, İmam Hüseyin ve evlatlarının susuz şehit edildiği anıları ve onlara olan saygımızdan dolayı sakka suyu çok önemlidir.

12 hizmetin içinde olan bir hizmettir.

 

Zakir ve dede birlikte mi cem yürütürlerdi? Zakirin cemlerdeki önemi nedir? Zakirle dede birlikte cem yürütürler. Halkın usanmaması için kahi saz, kahi sohbet edilir. Aşıklarımız Hakk aşıklarının deyiş ve duvaz-i imamlarından söylerler. Burada tasavvuf önemlidir. Kur’an’ın zahiri anlamından ziyade Batıni anlamını Hakk aşıkları çözmüşlerdir.

 

Sizin ocağın cemlerini özetle anlatır mısınız? Kaç tür cem vardır? Bizim ocağımızın ayrı bir cemi olmaz. Yolumuzda; Görgü Cemleri, Musahiplik Cemleri, Dardan İndirme Cemi, Abdal Musa, Hızır Cemi, Balım Sultan Sohbet Cemi gibi … 12 hizmetin yürüdüğü cemler yapılır.

 

Müsahipliği anlatır mısınız? Koşulları nelerdir? Herkes müsahip olabilir mi? Müsahipsiz cemlere girilemediğini birçok dededen duyduk? Sizin yörede durum nasıldı/nasıl? Siz müsahipsiz çiftleri ceme alıyor musunuz ya da almıyor musunuz? Bunun nedenleri nelerdir? Musahiplik yolumuzun temelini oluşturur. Musahipsiz Alevilik cılız kalır. Musahiplik Hz. Ali ile Hz. Muhammet’ten bize intikal etmiştir. İki çift birbirine gönül bağlar bir Pir’den el etek tutar. Dede bir sene bunların birbirlerini tanımaları için zaman tanır.

Birbirlerinden memnun olur, hanımları da razı olursa yemin merasiminden geçerler. Hanımı bacısıdır, kendi çocuklarının yükümlülüğü gibi Musahibinin başına bir iş gelirse onun çocuklarına bakar, hanımı ile evlenmez. Herkes emsali ile musahip olur.

 

Cemlerinizde hangi semahlar yapılır? Sizin cemlerinizde özellikle dönülen semah hangisidir? Cemlerimizde genellikle Kırklar Semahı dönülür. 12 hizmetten sonra Gönüller Semahı dediğimiz yöre semahları dönülür.

 

“Ocak” ne demektir? Ocaklar nasıl ve ne zaman ortaya çıkmıştır? Ocakların manevi anlamını nasıl yorumluyorsunuz? Ocakların mutlaka bir kurucusu var mıdır? Evlad-ı Resul Seyidi Saadet olan veya H.B. Veli Efendimi’zden himmet alan dedenin bulunduğu hanesini talipleri dedemin ocağı diye ziyaret ederler. Yani pirin bulunduğu ev onun ocağıdır. Dedeler Horasan’dan zuhur etmeleriyle inanç ve geleneklerimizle ocaklar da mevcuttu. Dağılan dedelerin evleri ocak sayılır. Abdal Musa, Sarı Saltık, Kızıldeli, Hubyar Sultan vb. zatlar ülkemizde ocak kurmuşlardır. Bizim evlerimizi de her talip ziyaret eder. Ocak diye niyazda bulunur.

 

Siz kendi geldiğiniz ocak hakkında bilgi verebilir misiniz? Bizim ocağımız Ağu İçen olarak önceleri Serçeşme sayılırdı.

Halktan dedeler olsun, talipler olsun bizim sülaleye büyük saygı gösterirler.

Cemlerde bizim bir çocuğumuz bulunursa baş köşeye alırlardı.

Aslı İmam Zeynel’e dayanan ocağımız, Kemah boğazında tatar, han beylerinin Müslüman edilişinde ceddimiz Karadonlu Can Baba’yı kazanda kaynatmışlar ve Ağu içmişlerdir. Bu nedenle ocağmızın ismi Ağu İçen kalmış. Ben de ceddime layık olabilmem için toplumuma hizmet vermekteyim.

 

Sizce bütün ocaklar eşit statüde midir? Ocaklara saygım var. Ama ocaklar arasında Horasan erleri ve Rum erleri diye ikiye ayrılır. Horasan erleri 12 İmam nesline dayanır. Rum erleri ise Pir efendimizin uyartmasıdır. Musa-i Kazım bir rivayete göre 19 evladı, diğer rivayete göre, 20 evladı olduğu söylenir. Ağu içen İmam Rıza, Pir Sultan, Üryan Hızır, Hasan Dede, Kalender Sultan, Baba Mansur, Seyit Mahmut Hayrani, Haydar-ı Sultan, Seyit Samud, Hubyar Sultan… gibi ocaklar vardır.

 

Ocağınıza bağlı taliplerin ve size bağlı taliplerin dağılımı nedir? Şu andaki durumları nerede oldukları (köyde-şehirde-yurt dışında) konusunda bilgi sahibi misiniz? Ocağımıza bağlı talipler Çorum’un Nesimi Keşlik, Çik Hasan, Mustafa Çelebi, Mazı Başı köylerinde Çorum’un içine ve yurt dışına taşınan taliplerimiz çoğunluktadır. Otuz yıldır Avrupa’da olmam dolayısıyla irtibatım kesik nerede olduklarını bilmiyorum.

 

Sizce Alevilik nedir? Aleviliği siz nasıl tanımlıyorsunuz? Alevilik her şeyden önce bir inançtır. Hem de İslam’ın özünü teşkil eden, Hz. Ali ile kurmuş olduğu dört kapının ikincisi Tariği Mustakym yoludur. Irk, din, renk milliyet, cinsiyet gözetmeden huzurlu yaşamını birleştiren insanlığın ulaşmak istediği bir değer yargı merkezidir.

İnsanların kardeş ve barış olduğuna inanan sevgi ve barış yoludur.

 

Aleviliğin ibadet anlayışı nasıldır? Aleviliğin ibadet anlayışı cemdir. Kulun kuldan razı olduğu, barış ve sevgi güzel ahlak yolu Evlad-ı Resul öncülüğünde ibadetini gerçekleştiren, musahiplik kavmine giren bir pir’den el etek tutup nasihatını dinleyen, kamil bir insan olabilmenin kaynağıdır. Hz. Peygamber’in miracında Aleviler’e getirmiş olduğu tevhid ibadetidir. Kaynağı Kur’anı Kerim’dir. Edep erkanı Ehlibeyt yoludur. Cem demek insan topluluğu demektir.

 

Kerbela, Matem, Muharrem Orucu’nu ne zaman tutuyorsunuz? Kerbela matem orucu kurban bayramından 20 gün sonra tutulur. 15 gün oruç tutanlar ise kurban bayramından 17 gün sonra tutarlar.

 

Cemevlerini nasıl değerlendiriyorsunuz? Son yıllarda cem evlerinin açılması Alevilerin de bir ibadet yerinin olması yönünden güzel bir şey. Bence yeterli değil. Hocasız caminin ne değeri olur? Dedesiz cem evinin de bir yararı olmaz. Cem evleri kadar dedelerin yetişmeleri de önemlidir. Alevi yolu bilimle eş değerdedir. Dedelerin çocuklara cevap verebilmeleri için yetiştirme enstitüleri veya akademileri gibi kuruluşlarda yetişmeleri gerekir. Cem evlerinin açılışı çocuklarımızın Alevi ibadetlerinin pratiğini görmeleri açısından faydalı olmuştur.

 

SÖYLEŞİ: 2000