DEDELERE DAİR VERİLER…

DEDELERE DAİR VERİLER…

Dr. Gloria L. Clarke

Mayıs 2001

Sayın Ayhan Aydın tarafından hazırlanan ve 12-15 Mayıs 2000 tarihleri arasında düzenlenen CEM Vakfı II. Anadolu İnanç Önderleri Toplantısı esnasında; dedelerin ve toplantıya kadılan diğer inanç önderi babaların cevaplamaları isteğiyle kendilerine verilen soru katoloğundaki sorulara onların verdikleri yanıtların yer aldığı dosyalardan yararlanılanırak aşağadaki çalışma yapılmıştır. Burada dedelerle yapılan söyleşiler değerlendirilmiştir. Dosyalar CEM Vakfı Arşivi’nden alınarak çalışmalar yapılmıştır. Bu çalışmaya fırsat veren CEM Vakfı yetkililerine teşekkürlerimi sunuyorum…

1-  1

Örneklemedeki yanıtların %2’sinden az “başka” kategorisindedir.
%1.7: Erzincan, Mersin

2-  2

Başka:
%.8: Amasya, Bursa, Balıkesir, Erzurum, Isparta, Manisa, Tekirdağ, Tunceli

Memleketi-00

3-  3 Başka:
%.8: Balıkesir, Bursa, Isparta, Manisa, Mersin
%1.7: Çankırı, Çorum, Gümüşhane, İzmir, Kırıkkale

4-  4 Not: “Nüfusa kayıtlı olduğu il” (soru 8 ) bilinmediğinde, onun yerinde “memleketi” kullanılmaktadır. Adreslerine bakarken, dedelerin memleket/kimliklerine göre, aynı veya farklı yerlerde oturdukları öğrenilebildi.

5-  5

Not: 1000 kişiden fazla olan köyler istatistiklerden kaldırıldı. Bunlar, Adıyaman’da—4000 ve 5000, İzmir’de—1400, Isparta’da—2000 bulunmaktadır. Bunlar dahilse, ortalama 414.9 ve N (örnekleme) 63 olmaktadır.

6-  6

Ağuiçen Ağuiçen Ağuiçen
Zeynel Abidin Sinemil Zeynel Abidin
Zeynel Abidin Şeyh Ahmet Zeynel Abidin
Ağlarca İbrahim Hacı Bektaş Veli Hacı Bektaş Veli Hacı Bektaş Veli
Ağuiçen
Ağuiçen
Ağuiçen
Ağuiçen Hacı Bektaş Veli Hacı Bektaş Veli
Ağuiçen Ağuiçen Ağuiçen Ağuiçen
Ağuiçen Hacı Bektaşi Veli Ağuiçen Ağuiçen
Ağuiçen Ağuiçen Kureyşan
Ahmet Yesevi Ahmet Yesevi Ahmet Yesevi Ahmet Yesevi
Ahmet Yesevi Ahmet Yesevi Ahmet Yesevi Hacı Bektaş Veli
Ahmet Yesevi Zeynel Abidin Teslim Sultan Abdal Zeynel Abidin
Ali Rıza Gargın
Aslan Baba Hacı Bektaş Veli Aslan Baba Hacı Bektaş Veli
Baba Mansur
Baba Mansur
Baba Mansur
Baba Mansur
Baba Mansur Baba Mansur
Baba Mansur Baba Mansur Ağuiçen Sarı Saltuk
Baba Mansur Baba Mansur Baba Mansur
Baba Mansur Baba Mansur Baba Mansur Baba Mansur
Baba Mansur Baba Mansur Baba Mansur Baba Mansur
Baba Mansur Baba Mansur Baba Mansur Baba Mansur
Baba Mansur Baba Mansur Baba Mansur Haydar Baba
Baba Mansur Hıdır Abdal Karacaahmet Hacı Bektaş Veli
Baba Mansur Hacı Bektaş Veli Kureyşan Baba Mansur
Baba Mansur Baba Mansur Şeyh Ahmet Baba Mansur
Baba Mansur Şeyh Ahmet Şeyh Ahmet Ağuiçen
Baba Mansur Şeyh Ahmet Şeyh Ahmet Ağuiçen
Baba Mansur Şeyh Ahmet Şeyh Ahmet Ağuiçen
Cibali Sultan
Çelebiler
Dede Kargın Hacı Bektaş Veli Hacı Bektaş Veli
Derviş Beyaz Baba Mansur Baba Mansur Baba Mansur
Emiroğulları Ağuiçen Ağuiçen Ağuiçen
Eraslan
Hacı Muradı Hacı Turabi Haydar Sultan Kalender Veli
Hacı Turabi Kalender Veli Hasan Dede
Hasan Dede Sultan Sücaaettin Veli Haydar Sultan Sultan Sücaaettin Veli
Hasan Halife Hasan Halife Hasan Halife Hacı Bektaş Veli
Hıdır Abdal
Hıdır Abdal
Hıdır Abdal Hıdır Abdal Hıdır Abdal Hıdır Abdal
Hubyar
Hubyar Üryan Hızır Hubyar Hubyar
Hüseyin Abdal
İmam Cafer
İmam Cafer Hacı Turabi Kalender Seyit Kalender
İmam Rıza Hacı Bektaş Veli Hacı Bektaş Veli Hacı Bektaş Veli
İmam Rıza İmam Rıza Hacı Bektaş Veli
İmam Rıza İmam Rıza Hacı Bektaş Veli
Karadonlu Can Baba Hacı Bektaş Veli Can Baba Hacı Bektaş Veli
Kızıldeli Hacı Bektaş Veli Kızıldeli Hacı Bektaş Veli
Kızıldeli Hacı Bektaş Veli Seyit Ali Sultan Pir Sultan
Koca Leşker Ağuiçen Ağuiçen Ağuiçen
Koçu Baba Hacı Bektaş Veli Hacı Bektaş Veli
Köse Süleyman
Kul Himmet Şah Hatayi Şeyh Safiyettin Hacı Bektaş Veli
Kureyşan
Kureyşan
Kureyşan
Kureyşan Baba Mansur Baba Mansur Baba Mansur
Kureyşan Baba Mansur Baba Mansur Baba Mansur
Kureyşan Baba Mansur Baba Mansur Baba Mansur
Kureyşan Baba Mansur Baba Mansur Baba Mansur
Kureyşan Kureyşan Baba Mansur Baba Mansur
Kureyşan Şeyh Ahmet Baba Mansur
Kureyşan Şeyh Ahmet Baba Mansur Şeyh Ahmet
Kureyşan Baba Mansur Kureyşan Baba Mansur
Kureyşan Seyit Mansur Kureyşan Seyit Mansur
Mazlum Abdal Hacı Bektaş Veli Hacı Bektaş Veli Hacı Bektaş Veli
Mürselbalı Hacı Bektaş Veli Hacı Bektaş Veli
Pir Sultan
Sarı Saltuk
Sarıbal Hacı Bektaş Veli Sarıbal Hacı Bektaş Veli
Seyit Battal Gazi Seyit Battal Gazi Koçu Baba Hacı Bektaş Veli
Seyit Battal Gazi Seyit Battal Gazi Seyit Battal Gazi Seyit Battal Gazi
Seyit Bilal Hacı Bektaş Veli Hacı Bektaş Veli Hacı Bektaş Veli
Seyit Cemal Cemal Abdal Zeynel Abidin
Seyit Cemal Sultan
Seyit Cemal Sultan
Seyit Cemal Sultan Hacı Bektaş Veli
Seyit Cemal Sultan Seyit Cemal Sultan Seyit Cemal Sultan Seyit Cemal Sultan
Seyit Cemal Sultan Seyit Cemal Sultan Seyit Cemal Sultan Seyit Cemal Sultan
Seyit Cemal Sultan Şeyh Ahmet Şeyh Ahmet Şeyh Ahmet
Seyit Cibali Seyit Cibali Seyit Cibali Kalender Veli
Seyit Garip Musa Sultan Hıdır Abdal Garip Musa Hıdır Abdal
Seyit Garip Musa Sultan Hıdır Abdal Garip Musa Hıdır Abdal
Seyit Garip Musa Sultan Hıdır Abdal Hıdır Abdal Hacı Bektaş Veli
Seyit Mahmut Hayrani
Seyit Mahmut Hayrani Baba Mansur Baba Mansur Seyit Sabun
Seyit Mahmut Hayrani Hacı Bektaş Veli Seyit Mahmut Hayrani Hacı Bektaş Veli
Seyit Mahmut Hayrani Hacı Bektaş Veli Seyit Mahmut Hayrani Hacı Bektaş Veli
Seyit Nebioğlu Hacı Bektaş Veli Hacı Bektaş Veli Hacı Bektaş Veli
Seyit Nizamoğlu Piri Sevdin Piri Sevdin Piri Sevdin
Seyit Nuri Cemalettin Seyit Nuri Cemalettin Seyit Nuri Cemalettin
Seyit Seyfi Seyit Seyfi Seyit Seyfi
Seyit Seyfi Seyit Seyfi Seyit Seyfi Seyit Seyfi
Seyit Seyfi Seyit Seyfi Seyit Seyfi Seyit Seyfi
Seyyid Ali Kızıldeli Seyit Ali Kızıldeli Seyit Ali Kızıldeli Seyit Ali Kızıldeli
Seyyid Nebioğlu Hacı Bektaş Veli Hacı Bektaş Veli Hacı Bektaş Veli
Sultan Onar Zeynel Abidin Ağuiçen
Şah İbrahim Şah İbrahim Şah İbrahim Şah İbrahim
Şazeli Ocağı
Üryan Hızır
Üryan Hızır Üryan Hızır Derviş Yusuf Üryan Hızır
Üryan Hızır Ağuiçen Emirler Ağuiçen
Üryan Hızır Üryan Hızır Üryan Hızır Ağuiçen
Yalıncak Hacı Bektaş Veli Hacı Bektaş Veli Hacı Bektaş Veli
Yanyatır Yanyatır Yanyatır Yanyatır
Zeynel Abidin Zeynel Abidin Şah Ahmet Dede Zeynel Abidin

 

Bütün yanıtlarından ocakların sıklığı-00

7-  7

Başka:
%.2/1 örnek: Ağlarca İbrahim, Ali Rıza Gargın, Cemal Abdal, Cemal Aktar, Çelebiler, Dede Kargın, Derviş Beyaz, Emirler, Eraslan, Hacım Sultan, Hasan Baba, Haydar Baba, Hüseyin Abdal, Karacaahmet, Koca Leşker, Köse Süleyman, Kul Himmet, Mazlum Abdal, Mürselbalı, Pir Sultan, Seyit Bilal, Seyit Kalender, Seyit Sabun, Seyit Sabır, Sinemil, Sultan Onar, Şah Ahmet Dede, Şah Hatayi, Şazeli, Şeyh Safiyettin, Teslim Sultan Abdal, Yalıncık

%.5/2 örnek: Aslan Baba, Derviş Gevr, Derviş Yusuf, Emiroğulları, Haydar Sultan, İmam Cafer, Karadonlu Can Baba, Koçu Baba, Sarıbal, Seyit Cemal, Seyit Mansur, Seyit Nebioğlu, Seyit Nizamoğlu

%.7/3 örnek: Derviş Cemal, Hacı Turabi, Hasan Dede, Hasan Halife, Piri Sevdin, Sarı Saltuk, Seyit Cibali, Seyit Nuri Cemalettin, Sultan Sücaaettin Veli

%.9/4örnek: Hacı Murat, Kalender Veli

%1.4/6 örnek: İmam Rıza

%1.2/5 örnek: Cibali Sultan, Hubyar, Şah İbrahim, Yanyatır

% 1.6 /7 örnek: Seyit Battal Gazi, Seyit Garip Musa Sultan

%1.8/8 örnek: Ahmet Yesevi, Seyit Mahmut Hayrani

Ağuiçen %8.1/35
Baba Mansur %17.1/74
Hacı Bektaş Veli %12.7/55
Hıdır Abdal %3.7/16
Kureyşan %6.0/26
Seyit Ali Kızıldeli %2.3/11
Seyit Cemal Sultan %2.8/12
Seyit Seyfi %3.0/13
Şeyh Ahmet %3.2/14
Üryan Hızır %3.0/13
Zeynel Abidin %3.2/14

8- 8

9-  9

10-  10

11-  11

12-  12

13-  13

14-  14

 

Başka:

%.8/1 örnek: avukat, din hocası, elektrikçi, kapıcı, müteahhit, sıvacı, şoför

15-  15

16-  16

17-  17

18-  18

Not: Toplam olarak en azından 63 dede (%52.9’u) bir veya birden fazla çalgı çalmaktadır.
48 dede (%43.3’ü) saz, 17 dede (%14.2’si) keman, 2 dede (%1.7’si) cümbüş, 2 dede (%1.7’si) ney, 1 dede (%.8’i) ud, 1 dede (%.8’i) tambur, 1 dede (%.8’i) cura, 1 dede (%.8’i) kudüm, 1 dede (%.8’i) nakkare çalmaktadır. 2 dede belirtmemiştir.

19-  19

20-  20

21-  21

Not: Dedelere göre, taliplerinden hakullah almak ile devletten maaş almak arasında büyük bir görüş farklılığı vardır. Hakullah almak daha mı feodal? Devletten almak daha mı demokratik, çağdaş? Yoksa sadece Sünni hocalar/imamlar gibi devletten maaş almak—eşit statüde olmak mı önemli?

22-  22

23-  23

24-  24

25-  25

26-  26

 

Soru 58: “Sizlere yöneltilen veya duyduğunuz eleştiriler, istekler, beklentiler nelerdir?”
Dede-talip arasındaki mücadeleler,
Cem yürütmek, on iki hizmeti yerine getirmek,
Yol, erkân ve küskünlerin barıştırılması,
Dedelerin sömürücü olmaları,
Dedelerin bilgisiz olmaları, hurafelerden uzak durmaları,
Taliplere zaman ayıramamak,
Katı kuralların olması,
Gençlere istediği bilgiyi verememek,
Evlilikler konusu,
Tanrı ile ilgili,
Zaman ayıramadığımızdan şikayetçi olurlar,
Tarihin icraatını yapmak,
Dedenin tahsil durumu,
12 hizmet,
Dedelerin yetersiz olması,
Dedelerin kurumdan yetişmeleri.

 

27-  27

 

Not: Soru 125’i yanıtlayan 4 dede, ayrıca bu görevleri açıkladılar: lokma yapma konusunda bacılar aydınlatmalı. Ana olmaları nedeniyle öncülük yaparlar.

Soru 85: “Dede eşlerinin, dedelik ve Alevilik için önemi nedir?” paralel bir sorudur. Yanıtlayanlar şöyle söylemişlerdir:
Aleviliğe katkı sağlamak,
Anadır (16 dede),
Bacıdır,
Bilgili, saygılı ve sevgi dolu olmalıdır,
Dede eşinin, dede kızı olması gerekir,
Dede eşi de faal olmalıdır,
Dede eşi, dedeyi sosyal yönden tamamlar,
Dedeye destek vermeli,
Dürüst, bilgili olmalıdır,
Güzel ahlâk sahibi olmalıdır,
Hatundur,
Örnek kişi olmalıdır (2 dede),
Uygun olması gerekir.